’10 bin yıllık Malatya’ paneline katılan Aslen Malatyalı olan ve İnönü Üniversitesi’nde görev yapan Prof. Dr. Murat Zengin, Malatya’nın tarihini Orta Çağ döneminden başlayarak değerlendirdi. Sosyal ve Beşeri Bilimler ile Tarih ve Ortaçağ Tarihi alanlarında çalışmalar yapan Zengin, kentin stratejik konumunun ve su kaynaklarının tarih boyunca Malatya’nın kaderini şekillendiren temel unsurlar arasında bulunduğunu ifade etti.
Malatya’nın İslam hâkimiyetine giriş sürecinden söz eden Prof. Dr. Murat Zengin, kentin Doğu Roma ile İslam kuvvetleri arasındaki mücadeleler nedeniyle uzun süre el değiştirdiğini belirtti.
Zengin, Malatya’nın stratejik konumunun tarih boyunca önem taşıdığını belirterek şöyle konuştu:
“Ben orta çağ dönemini biraz bahsedeceğim Malatya'nın. Hepinizin malumu, 638 yılında İslam hâkimiyetine giren, ilk defa fethedilen bir şehir. Habib Bin Mesleme tarafından. Fakat tabii Malatya'daki ilk İslam hâkimiyeti çok da uzun süreli olmadı. Sürekli Doğu Roma İmparatorluğu ile burada yaşanan askeri problemlerden dolayı şehir çok sık el değiştirdi. Burada eski çağlardan, orta çağlardan ya da yeni ve yakın çağlardan Malatya'nın aslında iki temel özelliğinin de tarihi şekillendirdiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Bunlardan biri stratejik konumu, yani askeri elverişliliği. Malumunuz eski çağ, orta çağ, yeniçağlarda teknoloji bu kadar ileri değildi. Ordular hareket etmek için, istedikleri zaman ilerleyebilmek için coğrafyaya bağımlı hareket etmek durumundaydılar. Bugünü hava teknolojileri vesaire yoktu. O yüzden coğrafyanın müsaaitliği ve belli bölgeleri kontrol edebilirliği bir avantajdı.”
Fırat Nehri ve su kaynaklarının önemi
Malatya’nın tarihindeki stratejik konuma dikkat çeken Zengin, kentin su kaynaklarının da tarih boyunca önemli bir unsur olduğunu ifade etti. Özellikle Fırat Nehri’nin bölgenin tarihsel gelişimindeki rolüne değinen Zengin, Malatya’nın yaklaşık dört asır boyunca Bizans ve İslam kuvvetleri arasında el değiştirdiğini söyledi.
Prof. Dr. Zengin, değerlendirmesinde şu ifadeleri kullandı:
“Malatya bu anlamda Romalılar döneminde Fulminata lejyonunun merkeziydi. Bu hem İslami dönemde hem Türk hâkimiyeti döneminde de stratejik özellik bakımından devam eden bir husustu. Günümüzde 2. Ordu Komutanlığı'nın Malatya'da bulunması tesadüfle izah edilemez, herhalde bu stratejik avantajı ile ilgili. Bir ikincisi, yine orta çağlarda ve yeniçağlarda gördüğümüz suyun gücü. Yani Fırat Nehri ve bunun dışındaki su kaynakları bu şehrin tarihini şekillendiren temel hususlardan biri olmuş. Orta çağlarda da Malatya'yı bu açıdan değerlendirmekte fayda var. Dediğimiz gibi İslam hâkimiyeti 638 yılında başladı ama kısa süreli oldu. Yaklaşık 4 asır boyunca sürekli Bizans, yani Doğu Roma ile İslam kuvvetleri arasında, yani Emevi ve Abbasi arasında sık sık el değiştiren bir kent.”
Malatya’daki ilk İslami eserlerden biri
Malatya’daki İslami döneme ait ilk yapılara da değinen Zengin, kaynaklarda 758 yılında Abbasi döneminde bir cami inşa edildiğinin aktarıldığını ancak yapının kesin yerinin bilinmediğini belirtti.
Zengin, Ömer Bey Mescidi ile ilgili de tarihsel bir ayrım yapılması gerektiğini ifade ederek şunları söyledi:
“Bildiğimiz İslami ilk eser buraya 758 yılında Abbasi döneminde inşa edilen bir cami yapıldığından kaynaklar bahseder. Nerede olduğunu veya yerini bilmiyoruz. Bazı araştırmacılar bunun Ebu'l-Leys Camii olduğunu söylerler. Fakat orada da bir tarihçi olarak şunu ifade etmem gerekiyor: Eski Malatya'daki Ömer Bey Mescidi ile bu Ömer, Ömer karıştırılmaktadır birbiriyle. Zira şu an restorasyon çalışmaları devam ediyor, malum 6 Şubat depremlerinden sonra. Ömer Bey Mescidi olarak addettiğimiz yer, Eratnalıların Malatya'daki yöneticisi olan, yerel bir bey olan Ömer b. Ali et-Türkmani, tarafından inşa edilmiştir. İnşa tarihi ya 1359 ya da 1360'tır. İki tarih belirtiliyor çünkü ölüm tarihi o tarihtir. Ama her ne olursa olsun Abbasi döneminde Malatya'da bir cami inşa edildiğini, yerini tam olarak bilmesek de tarihi kaynaklar bize söylemektedir.”
18 Eylül 1102 vurgusu
Malatya’nın Türk hâkimiyetine giriş tarihinin de önemli bir dönüm noktası olduğunu belirten Zengin, kaynaklarda 18 Eylül 1102 tarihinin öne çıktığını söyledi. Bazı araştırmacıların ise 1101 tarihini kabul ettiğini aktardı.
Prof. Dr. Murat Zengin, Türk hâkimiyeti sürecini şöyle anlattı:
“Yine Malatya'daki Türk hâkimiyeti, burada belki de en uzun süreli olduğu için bugün bunu konuşmak gerekir. Takvim olarak da çok yakınız. 18 Eylül 1102 tarihi... Bazı araştırmacılar, özellikle orta çağ kürsüsünün profesörü olan Osman Turan Hocamız 1101 tarihini kabul eder. Bir sene geriye götürmek bizim için çok şey değildir yani problem değil. 1101 yılında fethedildiyse eğer Malatya, bugün 925. yılını idrak ediyoruz demektir. Ama Süryani Mihail ve Bar Hebraeus'ta net bir kayıt var, 18 Eylül 1102 tarihi. Malatya'nın Türk hâkimiyetine girdiğini, buna ikinci fetih diyebilirsiniz, üçüncü fetih fark etmez ama Türkler tarafından fethedildiği tarihtir. Şu bilgiyi hemen ifade etmek gerekir: 1102 tarihinden günümüze bu şehir işgal görmemiştir. Bunu tesadüfle izah edemeyiz. Tarihin kendi doğrularıyla, dönem dönem bunu uzun uzun konuşuyoruz, akademik çalışmalarımızı ifade etmeye çalışıyoruz. Bu anlamda şunu net bir şekilde söyleyebiliriz: 924 yıl önce bu şehir Türk hâkimiyetine girdi ve tarihinin hiçbir döneminde de işgal görmedi.”
Türk hâkimiyetinin başlangıcı: Gümüştekin Ahmet Gazi
Malatya’nın Türk hâkimiyetine girişinde Danişmendli Gümüştekin Ahmet Gazi’nin rolüne dikkat çeken Zengin, fethin bugünkü Görgü, halk arasındaki adıyla Cafana olarak bilinen bölgede başlayan mücadeleyle bağlantılı olduğunu anlattı.
Zengin, Cafana Savaşı’nın tarihsel arka planına ilişkin sözlerini şöyle tamamladı:
“Malatya'ya Türk hâkimiyetini katan isim Danişmendli Gümüştekin Ahmet Gazi'dir. Bu isim bizim için önemli. Malatya'nın fethedildiği savaş, kaynaklarda Gapana diye geçen, Gapna köyü diye geçen, bizim bugünkü Cafana, halk arasındaki ismi Cafana ama Görgü köyü diye bildiğimiz yer. Malatya'daki fethin hareketi orada başlamıştı, yani Cafana'dan başladı. Danişmendli Gümüştekin Ahmet Gazi şehri buradan girerek fethetti. Zira Ermeni Gabriel ile burada mücadele etmişti. Antakya Kontu Bohemond'u burada esir etmişti. Dolayısıyla tarihi arka planı da ciddi anlamda oturan bir savaş, Cafana Savaşı.”





