Her hafta çarşamba günü Busabah TV ekranlarında yayınlanan “Haftanın Nabzı” programının bu haftaki konuğu, İnönü Üniversitesi Turgut Özal Tıp Merkezi Kardiyoloji Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Hasan Pekdemir oldu. Son Manşet Gazetesi Yazı İşleri Müdürü Sinem Hatun Davut ile Yenimalatya.com.tr muhabiri Onay Ozan’ın sorularını yanıtlayan Pekdemir, kalp ve damar hastalıklarının artış nedenlerinden yeni tedavi yöntemlerine, kalp krizinde yapılması gerekenlerden genetik faktörlere, spordan beslenmeye kadar birçok konuda önemli açıklamalarda bulundu.

“Kalp hastalığı giderek artış gösteriyor”

Konuşmasına yeni gelişen teknolojinin kalp sağlığındaki önemi ve kalp hastalıklarıyla alakalı bilgiler paylaşan Pekdemir,

“Toplumumuz Cumhuriyet kurulduğundan bu yana giderek yaş ortalamamız artıyor. Kadınlarda neredeyse 80'e dayandı, erkeklerde ise 75'in üstüne çıktı (TÜİK rakamlarını tam hatırlamıyorum). Yaşlanmayla birlikte kalp hastalığı bir artış gösteriyor. Kalp yetmezliği bir artış gösteriyor, yüksek tansiyon bir artış gösteriyor. Yine son yüzyılın getirdiği bir beslenme alışkanlığı var; rafine edilmiş, hazır gıda tüketimi, hızlı yaşam, teknolojinin getirdiği imkanlar, sosyal medyanın getirdiği imkanlar insanları daha hareketsiz kıldı. Hareket ve egzersiz azaldı. Bunlar da kalp hastalığını giderek artıran faktörler. Biliyorsunuz toplumların, özellikle gelişmiş toplumların ölüm nedenlerinin en büyük sebebi koroner arter hastalığıdır, kalp krizidir veya kalp-damar sisteminin hastalıklarına bağlıdır. Neredeyse tüm ölümlerin yüzde 40'ının üzerindedir. Gelişmekte olan ülkelerde başka sebepler de var ama gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde kalp hastalığı ön planda. Belli bir yaş grubundan sonra neredeyse toplumun yüzde 50'sinde, 60'ında çok ciddi yüksek tansiyon bulunuyor. Bu da kalp hastalıklarını ve risk faktörlerini artırıyor. Yine toplumumuzun, çağımızın en büyük hastalığı obezite. Obezite de bizim yine en büyük kalp hastalığının risk faktörleri arasında. Her türlü hastalığa yatkınlığı artırıyor. O yüzden kalp hastalığı giderek artan düzeyde ilerliyor, giderek artacak. Belki ileride yaş uzadıkça salgın gibi kalp yetmezliği salgınları belki olacak. Kalp yetmezliği çok ileri seviyeye ulaşacak. Çünkü hastalarımız artık çok iyi bir hizmet alıyorlar, teknoloji çok ciddi gelişti. 112 ile beraber hızlı acil servislerin, yeterli ve donanımlı hastanelerin her tarafa yayılmasıyla birlikte müdahaleler de çok erken alındı. Hastalar daha iyi hizmet, daha kaliteli bir hizmet alıyor ve bu hastalıktan dolayı ölümler de ciddi derecede azaldı. Ondan sonra bu süreğen, kronik hastalığın ileri yaşlara dahi sürmesine sebep oluyor. Şöyle söyleyeyim; koroner arter hastalığı bir enfeksiyon gibi, bir bulaşıcı hastalık gibi değil. İnsanda başladığı zaman mezara kadar seninle birlikte gidiyor. Progresif bir şekilde ilerliyor, yani süreğen bir şekilde ilerliyor. O yüzden koroner arter hastalığı, kalp yetmezliği, kalp kapak hastalıkları, yüksek tansiyon, yine kalbin büyük damarlarının, aortun hastalıkları, yine beyne giden, bacaklara giden, kollara giden o aortun dallarının periferik damar hastalığı dediğimiz damar hastalıkları giderek artıyor ve yaygınlaşıyor. Bunların tedavisinde de korkunç derecede gelişmeler var” dedi.

“Anjiyo cihazları çok gelişti”

Anjiyo cihazların geliştiğinden bahseden Pekdemir şunları söyledi:

“Ben ihtisasa başladığımda 95 yılında başlamıştım, 2000 yılında uzman oldum. 26 yıldır bir kardiyoloji alanında, girişimsel kardiyoloji alanında çalışıyorum. Biz mesleğe başladığımızda sadece basit anjiyo yapabiliyorduk. Anjiyo cihazlarımızın teknolojisi çok gelişti. Eskiden anjiyo yapıp sadece büyük damarlara, kalbin ancak ulaşılabilir büyük damarlarına yalnız balon ve stent takabiliyorduk. Geri hastalıklarına çok müdahale edemiyorduk. Cerrahi çok ön plandaydı. Yani üç damar hastalığı var, yaygın hastalıklar var; bu hastalar mutlaka cerrahiye gidiyordu. Kalp kapak hastalıkları var; bu hastalar mutlaka cerrahiye gidiyordu. Teknolojinin gelişmesiyle, özellikle anjiyoda kullandığımız malzemelerimizin teknolojisinde çok ciddi gelişmeler oldu. Şu anda çok küçük damarlara dahi müdahale edilebilen stentler, balonlar; çok küçük damarlarda dahi kullanabileceğimiz ve en hassas yerlerde dahi geçebileceğimiz kateterler, mikro kateterler geliştirildi. Bir devrim oldu. Neredeyse eskiden açık baypas ameliyatına verirken, yani çok küçük bir damarda, bilek damarından ya da kasık damarından girerek hem kalbin tüm damarlarını açabilecek hem de yapısal kalp hastalıkları dediğimiz kalp kapaklarını değiştirir bir pozisyona geldik”

“Yüzde doksan açar hale geldik”

Kapalı damarların yüzde 90’a kadar açılabildiğini ifade eden Pekdemir,

“Eskiden "kronik total oklüzyon" dediğimiz hastalığımız vardı. Eğer bir damar tıkanmış, üzerinde 3 ay geçmişse o damarın içi kireç kaplanıyor, sertleşiyor; normal anjiyo malzemeleriyle geçmeniz mümkün değildi. Bu hastaların çoğunu biz cerrahiye veriyorduk. Şu anda o kadar hassas ve sert, kaygan teller geliştirildi ki, mikrokateterler geliştirildi ki ve "intravasküler ultrason" dediğimiz damar içi görüntüleme, damar içi yol gösterme yöntemleriyle birlikte giriyorsunuz, o damarı o tellerle geçiyorsunuz ve açıyorsunuz. Neredeyse eskide hiç açılamayan damarlar şu anda bu aparatları ve teknolojiyi kullandığınızda damarların yüzde 90'ını açar hale geldik. Baypas oranları çok ciddi derecede azaldı. Artık insanları baypas yapıyordunuz, açıyordunuz kalbini, çıkartıyordunuz, onu bir yapay pompaya bağlıyordunuz. Günlerce iyileşme süreci sürüyordu, belki yıllarca o iyileşme süreci devam ediyordu. Belki tam kendini dahi toparlayamıyordu ama şimdi çok küçük bir delikten giriyorsunuz, hastaya bir nevi baypasta yapılan her şeyi yapabiliyorsunuz. Eskiden stentler kaba malzemelerden yapılıyordu, şimdi çok hassas malzemelerden yapılıyor ve üzerinde ilaç kaplı. Bunların geri daralma riskleri de yüzde 20'lerden, 30'lardan şimdi yüzde 5-10'lara kadar düştü geri daralma riski. Hatta yeni sistem stent dahi koyma. Eğer küçük damarsa orayı aç, içine ilaçlı balon yap, arkada bir şey bırakma; zaman içerisinde vücut onu daha geniş bir şekilde tamir ederek vücudun tamiratına da fırsat veren teknikler gelişti. Bizim ilk başladığımızda balonlarımız, sağlam balonlarımız vardı ama bazen damar o kadar kireçli oluyordu ki balonun içini şişirdiğiniz zaman o kireçli tabakayı açamıyordu, gücü yetmiyordu, balonlar patlıyordu. Bazen çok zorladığınız zaman damarı patlatıyordunuz. Bunu geliştirmek için "rotablatör" dediğimiz tıraşlama makineleri çıktı, o da çok tehlikeliydi; kullandığınız zaman damarı yırtabiliyordunuz” şekilde konuştu.

“60 Yaş üstü her hastaya uygulanabiliyor”

Teknolojinin faydalarından bahseden Pektemir şunları kaydetti:

“Şimdi bu böbrek taşı. En büyük gelişmelerden bir tanesi o, günümüzde son 2 yıl içerisinde. Dışarıda ses dalgalarıyla böbrek taşını kırıyorlardı, şimdi onun balon içerisine yerleştirilmiş "IVL" dediğimiz, "litotripsi" dediğimiz balonlar... Damar içerisine giriyorsunuz, hafif şişiriyorsunuz, o ses dalgaları duvardaki kireçli tabakayı yumuşak dokuya, canlı dokuya hasar vermeyecek derecede tuz buz ediyor. Ondan sonra tekrar balonu ve stenti yerleştiriyorsunuz. Eskiden açamazdık, bunları cerrahiye verirdik. Bu damarlar bizim için kâbustu, şu anda bu teknolojilere de kavuştuk. Çok güzel. Yine yapısal kalp hastalıkları dediğimiz, eskide aort darlığı... Türkiye'de son 20 yıldır çok yoğun bir şekilde, yani 2012'lerde, 2010'lardan sonra yoğun bir şekilde (15-16 yıldır) kullanılıyor. Bu konuda Türkiye'de ilk uygulayan merkezlerden biriyiz ve çok da ciddi bu alanda deneyimimiz var. Belki 1500-2000'in üzerinde vakalarımız var, serimiz var. Eskiden bu hastalar kaderine bırakılırdı, yaşlı hastalardı. Genellikle 75-80 yaşın üstündeydi. Bu teknoloji ilk çıktığında ameliyat olamayacak, ameliyat edemeyeceğiniz hastalara bir şans olarak sunuluyordu. Yani kasık damarından giriyordunuz, kapağı takıyordunuz. Bunlar yapay kapakların ömürleri biraz kısaydı ilk teknolojilerin. Şimdiki zaman içerisinde öyle bir gelişti ki bu 75-80 yaş ameliyat edemeyeceğimiz hasta grubundan çıktı, artık EuroPCR'da, Avrupa'da çalışmaları yapılmış, 60 yaşın üstündeki her hastaya uygulanabilir hale geldi.”

 Enfeksiyon vurgusu!

Enfeksiyonun kalp sağlığı açısından önemine dikkat çeken Pekdemir,

“Uzun ömürlü yaprakçıklı, uzun ömürlü kapaklar... Bir de tekrar daraldığında tekrar edilmesi mümkün olan kapaklar. Teknoloji daha da zarafetleşti. Eskiden yan taraflarında kaçaklar oluyordu, şimdi tamamen kapağın içerisine oturan, eski yapının içine oturan ve tamamen fizyolojik olarak görev yapan kalp kapaklarını kasıktan bir delik açarak giriyoruz ve göğsü yarmadan, 15-20 dakika giriş işlemimiz, kendisi yarım saat, belki 1 saatlik bir süre içerisinde kalp kapağını değiştirip çıkıyoruz. Hastanın kasığında veya başka bir yerinde bir problem çıkmazsa hasta 2 gün sonra yürüyerek evine gidiyor. Tabii, 2 gün sonra yürüyerek evine gidiyor. Tabi. Bazı kapaklar var şu anda gündemimizde. Bu eskiden mitral yetmezliği... Mitral darlığı vardı, kalbin 4 tane kapağı var; sol tarafta aortla mitral kapak diyoruz, sağ tarafta ise pulmoner (akciğere giden) ve triküspit dediğimiz kapak. Mesela aort yetmezliği hala daha cerrahi ön planda. Çünkü aort yetmezliğinde aortun kök organında hasarı oluşuyor, o yüzden oraya kapak seçilmiş hastalara takıyoruz. Onlar özel geliştirilmiş kapaklar. Mitral darlığında eskiden girerdik, balon yapar genişletirdik. Benim asistanlığım zamanında ayda 10 tane, 15 tane mitral darlığını balonla genişletirdik. Şimdi romatizmal ateş hastalıklarının, antibiyotiklerin çok yaygın kullanımıyla, çocukluk çağındaki enfeksiyonların kontrol altına alınmasıyla azaldı. Artık yılda bir iki tane vaka ya buluyoruz ya bulamıyoruz. Mitral darlığı hastası azaldı ama şu anda günümüzde en çok sıkıntı mitral yetmezliği. Çünkü yaşlandıkça kalp yetmezliği, art arda geçirilmiş kalp krizleri, yine onkolojinin verdiği ilaçlarla oluşan kalp kasının hasar görmesine bağlı kalp yetmezliği, yine bazı viral enfeksiyonların etkisiyle oluşan kalp yetmezlikleri arttıkça kalp kapağında yetmezlik ortaya çıkıyor” diye konuştu.

Kalbi açmadan kalp kapağı yerleşimi

Kalp kapağı yerleşimini artık damardan girip yapabildiklerine dikkat çeken Pekdemir,

“Eskiden bunlar kalbin kasılması çok düştüğü zaman hastaya bir şey yapamıyordunuz, inotrop deyip cerrahiye de yapamıyordunuz, kaderine terk ediyordunuz. Şu anda onlara dahi "MitraClip" mandallama dediğimiz, yine kasıktan girerek o kapakları mandallıyoruz, yetmezliğini azaltıyoruz. Ona uygun değilse, kapak yapısı çok kireçliyse, yaşlıysa son 2 yıldır uygulanıyor. Amerika'da FDA onayı aldı 2 tane kapak bu alanda onay aldı. Bizde de büyük bir ihtimalle bürokratik işlemleri ve geri ödeme işlemleri bitince 1-2 yıl içerisinde Türkiye'ye de girer. Mitral kapağa da yine girip kalp kapağını yerleştirebiliyoruz yine kasık damarından, kalbi açmadan. Yine triküspit kapak, bizim "ihmal edilmiş kapak" dediğimiz kapaktı. Yıllardır ihmal ederdik. Kapağı değişmiş hastalarda sonradan ortaya çıkardı. O ortaya çıktığı zaman tekrar ameliyat etmek de çok riskli olduğu için hastalara müdahale etmezdik. Şimdi o kapakları da yine mandallama sistemiyle, yine anjiyo ile girerek kalp kapağı yerleştirerek tedavi edebilir bir hale geldi. Yine çok büyük bir aort anevrizması dediğimiz büyük aort damarının baloncular yapması, yırtılması... Bunlarda ani bir yırtılma, ani bir cerrahi yoksa şimdi tamamen o aortun içerisine greft stentler yerleştirerek tamir edebiliyoruz, yırtılmalara engel olabiliyoruz” İfadelerinde bulundu.

“Baypas ameliyatları azaldı”

Bu kadar gelişmiş teknolojiye rağmen baypas ameliyatlarımız halen oluyor mu, ne durumda oluyor? Sorusuna yanıt veren Pekdemir,

“Bu baypas ameliyatları eski oranına göre azaldı. Yani eskiden yüzde 90 oranında azaldı diyebilirim baypas ameliyatları. Yani bugün eskiden baypas yapılan hastaların çoğuna bugün stentle müdahale edebiliyoruz. Periferik arter hastalığı dediğimiz, aort anevrizması dediğimiz eskiden tamamen cerrahi kabul ettiğimiz, hiç dokunulmayan şeyler şu anda greft stentlerle tedavi edilebiliyor. Kalp kapak ameliyatları eskiden mutlak cerrahi diyorduk, bunlar cerrahi olamayacak yaşlı hastalardan başladı, şu anda gençlere geldi. Kalbin delikleri eskiden mutlaka ameliyata giderdi, şu anda şemsiye yöntemiyle 15-20 yıldır kalbi açmadan girip kalbin içerisindeki anatomik defekti, anatomik deliği kapatabiliyoruz. Bu teknolojiler gittikçe gelişiyor ve bu teknolojinin gelişmesine birebir şahit oldum. Benimle beraber büyüdü bu teknoloji kardiyoloji alanında. Ve bu teknolojide hepsini de uyguladık. Bu alanda da bölüm olarak çok başarılıyız. Yani Türkiye'nin ilk ve sayılı bölümlerinden bir tanesiyiz. Çünkü primer PTCA dediğimiz hasta ambulansa bindiği zaman altın saatleri, özellikle kalp krizinin başlangıcından damar açılıncaya kadar geçen süreye biz altın saatler diyoruz. Ne kadar zaman erken açarsanız kalp dokusunu o kadar kurtarıyorsunuz. Bu yüzden ambulansla hastaneye geldikten sonra ilk 1 saat içerisinde siz anjiyoya alabilmelisiniz. Onu Türkiye'de neredeyse ilk başlatan kurumlardan biriyiz. 30 yıldır bizim burada kurulduğundan beri hasta kalp kriziyle geldiği zaman ilk 1 saat içerisinde hasta anjiyo masasına yatar ve damarı açılır. Altın saatleri kaybedilmez hastanın. Çünkü bir kalp damarı tıkandığı zaman kalp dokusunu ilk 1 saat içerisinde açtığınız zaman, 1-2 saat içerisinde kalp dokusu canlılığını geri kazanabiliyor. 2 saati geçtikten sonra ha 2 saat sonra aç, ha 10 gün sonra aç, ha 1 yıl sonra aç... O kalp dokusu hasar görüyor. Bir daha o canlı doku oluşmuyor. Açık damar her zaman iyidir. Biz ağrı... Yani göğüste ağrı olduğu müddetçe canlılığı gösterir. Canlı doku ağrır. Vücut dokusu canlılığını kaybettin mi ağrı hissi de kaybolur. Göğüs ağrısı bir kalp krizi geçiren bir hastada kesilmişse ya damar açılmıştır kendiliğinden ya da orada canlı doku kalmamıştır” diye konuştu.

“Merkezler kurulmalı”

Kalp krizi geçirdikten sonraki süreçte hasta kendini nasıl takip etmeli, doktorlardan yeteri kadar bilgilendirme yapılıyor mu, hastanelerde bilgilendirme ile ilgili ne gibi çalışmalar var? Sorusuna yanıt veren Pekdemir:

“Yani bu tür hastaların, kronik bir hastalık süreci başlamış, hastanın bilgilendirilmesi, bu saatten sonra neler yapılacağı... Doktor bilgi veriyor ama özellikle bu kalp krizi geçirmişse, kalp hasar görmüşse, kalbin kasılma gücü düşmüşse bir de koroner arter hastalığına kalp yetmezliği, bir de kapak hastalığı biniyor. Çünkü kapaklarda da yetmezlik gelişiyor zamanla. Bunu rehabilite edecek, hastayı aydınlatacak, bilgiler verecek... O konuda ciddi eksikliklerimiz var, kabul ediyorum. Yani bir rehabilitasyon programları olmalı. Bu hastaların eğitildiği bir eğitim alanları olmalı, eğitim hemşireleri olmalı. Hastalığın süreci hakkında bilgi vermeli. Ama %90 hastalarımıza bilgi veriyoruz. Yani damar açıldıktan sonra konulan stenti, tipini, kullanacağı ilaçları ne kadar süreyle kullanması gerektiğini, hangi sıklıklarla kontrol altına... Kontrole gelmesini biz söylüyoruz. Bir de şöyle bir şey var; biz böyle acil durumlarda sadece suçlu damarı açıyoruz. Yani o an kalp damarının hangisi acil tıkanmışsa onu açıyoruz. Diğer ciddi darlıkları varsa zaten onu bir 2-3 hafta sonra, kalbin ölü dokusu toparladıktan sonra tekrar alıyoruz, diğer damarları açıyoruz. Yani bir damar tıkanmış, o bölge kalp hasarlanmışken diğer sağlıklı yani sağlıklı bölgeye kan sunan daralmış damarlara müdahale edip herhangi bir komplikasyon geliştiği zaman hasta bunu kaldıramayabilir. Toparlanmasını bekliyoruz. Zaten o aşamada da detaylı bilgiler, hangi damarların ne zaman açılacağı, kaç gün sonra açılacağı hakkında bilgilerimizi veriyoruz. Biz kendi kliniğimizde böyle bir durumda 3 hafta erteleriz diğer damarları açmak için. 2 hafta 3 hafta bir kalbin toparlanma sürecini istiyoruz. Oradaki yangının, oradaki oluşan patolojik durumun kendi kendini sınırladıktan sonra diğer damarlara geçiyoruz. Kontrollerinden mutlaka biz 1. ayda, 3. ayda, 6. ayda ve 1. yılda mutlaka kontrollerini yapıyoruz hastaların. Ondan sonra hastanın hastalığının yaygınlığına, stent sayısı, beraberinde ek kalp problemlerinin olup olmamasına bağlı olarak 6 ayda bir, 6 ayda bir kontroller halinde çağırıyoruz. Çünkü bu hastalık başladığı zaman bitmiyor. "Bir stent koydurdum, bu işten kurtuldum" yok. Bu bir süreç. Damar içerisine bir stent koyduktan sonra o aterosklerotik dediğimiz yaşlanma, damarın yaşlanma süreci, damarın tıkanma süreci bir hızlılık da kazanıyor. O safhadan sonra mutlaka kendi kendini kontrol etmesi gerekiyor. Konulan stentin açık kalması önemli ama daha önemlisi sekonder korunma dediğimiz yeni darlıkların da oluşmasına engel olmak gerekiyor. Bunun için de iyi bir ilaç tedavisi, düzenli ilaç tedavisi, şekeri varsa iyi bir şeker kontrolü, yüksek tansiyonu varsa iyi bir yüksek tansiyon kontrolü, obezitesi varsa onun tedavisi, sigara içicisi ise onun bırakılması... Özellikle bizde periferik arter hastalığı var ki sigara düşman. Yani eğer bir bacak damarlarınızda, bir kol damarlarınızda tıkanıklık başlamışsa sigara içmeye devam ettiğiniz zaman kesilmeye kadar gider. Bunların hastaya aydınlatılması, aydınlatılması gerekir. Bu tür bir rehabilitasyon eksiklerimiz var mı? Var. Bu da imkanlar dahilinde yapmaya, yani gücümüz yettiğince yapmaya çalışıyoruz. Anlatmaya çalışıyoruz birebir hastalarımıza. Ama her hastanede diyabet poliklinikleri gibi, yüksek tansiyon poliklinikleri gibi koroner arter hastalığı ve kalp yetmezliği poliklinikleri, böyle bir tanıtım merkezi, hasta bilgilendirme ofisleri olsa harika olur” dedi.

“Kalp sağlığı genetiktir”

Kalp krizinde genetik faktörler ne kadar etkili? Mesela işte annede, babada, ailede varsa işte çocuğun da yetişkinlik yaşlarında kalp krizi geçirme riski var mı? sorusuna da yanıt veren Pekdemir,

“Yüzde 100 etkili. Yani bizim koroner arter hastalığı için değişmez faktörlerimiz vardır. Bu değişmez faktörlerin bir tanesi genetiktir. Genetiğinizi değiştiremiyorsunuz. Ne yaparsanız yapın ailede kalp hastalığı varsa siz yüzde 100 ileride kalp hastalığı olma ihtimaliniz yüksek. Ama bu yani her şey yüzde 100 değil, büyük oranda yüksek. Eğer genetik faktörleriniz var, yine hipertansiyon gibi, şeker gibi, obezite gibi, hiperkolesterolemi gibi risk faktörleriniz de varsa koroner arter hastalığı yaşını daha erkene alıyorsunuz. Bir de üstüne sigarayı, bir de beslenme bozukluğunu, bir de ‘sedanter’ yaşam dediğimiz egzersizi ertelediğiniz zaman, yapmadığınız zaman bunu erken yaşa alıyorsunuz. Genetiğinizde bu var ama siz iyi bir yüksek tansiyon kontrolü, iyi bir obezite değilsiniz, iyi bir egzersiz yapan hareketli bir insansınız, diyetinize dikkat ettiniz, sigara içmediniz bu yaşı daha ileriye atıyorsunuz. Yani genetik burada etkili. Bizim kalp hastalarında majör faktörlerimizden bir tanesi. Ana faktörlerimizden bir tanesi. Artık etkisi magazin bilgisi dahilinde 4000 tane toksinin olduğu herkesin bildiği bir şey. Yani bu konuda toplu alanlarda yasaklandı, güzel bir şey oldu. Biraz gençlerde görüyoruz kafelerde filan çok dikkat edilmiyor ama biraz daha dikkat edilse iyi olur gibi duruyor” ifadelerine yer verdi.

 Sporun kalp sağlığı için önemi var mı varsa nedir? Sorusuna cevap veren Pekdemir şunları söyledi:

“Bizim en büyük önerdiğimiz spor şu; en az haftada 3 ya da 4 gün 45 dakika 1 saat tempolu yürüyüş, bisiklet sürme, yüzme, kardiyo dediğimiz şeyin yapılması. Ve gün içerisinde de mutlaka yürümek, hareket etmek bizim için önemli olan. Yani hafif tempolu bir şekilde 1 saatlik yürüyüş ideal. 40 dakika, 45 dakika, 1 saat ideal. Bisiklet sürüyorsanız ideal, yüzüyorsanız ideal. Şöyle, hareket ettiğiniz zaman metabolizmanız hızlanıyor. İnsülin direnciniz azalıyor, vücutta yağ yakıyorsunuz, yağ oranlarınız düzeliyor. Tamamen vücudun metabolizmasını düzenliyorsunuz.”

“Hemen 112’yi arayın”

Bazen insanlar kalp krizi belirtilerini soğuk algınlığına benzetiyor sizce bu doğrumu, o anda neler yapılmalı? Sorusunu da cevaplayan Pekdemir,

“Göğüs ağrısı her zaman bir acildir. Göğüs ağrınız var ve şüphelendiniz, mutlaka bir kardiyoloğa gözükün. Şöyle bir durum var; atipik göğüs ağrısı dediğimiz, yani bizim biraz sonra tarifini yapacağım koroner arter hastalığının öncüsü olan anjina pektoris dediğimiz, bizim tıbbi anjina dediğimiz ağrının şeklinde olmasa bile atipik yerleşimli ağrıları olan 45 yaş üzeri hastalara anjiyo yapmışlar, %25'inde kalp hastalığı çıkmış. Yani o derece yüksek çıkabiliyor. Atipik ağrı dahi olsa insan kendinden şüphelendiği zaman mutlaka bir kardiyoloğa gözüksün, onu tavsiye ederim. İkincisi bizim öncü dediğimiz, yani kalp krizinden önce öncü belirtiler. Bunların en büyüğü anjina pektoris. Anjina pektoris göğsün sol tarafında olur. Lokalize edemezsiniz, yani nokta şeklinde gösteremezsiniz. Keskin bir ağrı da değildir. Sanki birisi sizi sıkıyormuş, üzerine baskı yapıyormuş, sanki birisi üstüne oturmuş, sanki mengeneye almış sizi sıkıyormuş bir hissi oluşturur. Genellikle çeneye, kolun iç yüzüne, mide bölgesine yayılır. Çok nadiren kolun dış tarafına, sağ tarafına, sırt bölgesine yayıldığı da olabilir. Keskin değildir, tarifsizdir. Bu öncü olarak eforla, yürümekle, soğuk havada gitmekle, merdiven çıkmakla, ağır bir yemek yemekle gelir. Dinlendiğinizde, oturduğunuzda ya da bilinen bir kalp hastalığınız varsa dilaltı aldığınızda rahatlar. Biz buna anjina pektoris diyoruz. Ama bu başladı ve çok şiddetlenerek devam ediyor, beraberinde bir bulantı kusma da var, beraberinde soğuk bir terleme de oluştu ve bu ağrı 10-15 dakikanın üstüne çıktığı zaman artık siz akut koroner sendrom dediğimiz kalp krizi geçiriyorsunuz. O zaman mutlaka ve mutlaka bir müdahale edecek merkeze ulaşmalısınız. Böyle bir ağrıya sahip olanların kendileri gitmek yerine 112 ile özellikle gitmelerini tavsiye ediyoruz. Çünkü çok acıdır olay. Hastalara biz... 112 getiriyor, yolda gelirken kalbi durmuş, elektroşok vermişler, çalıştırmışlar, anjiyo yapıyoruz, çok küçük bir damarı tıkanmış oluyor. O an bir kalp şaşırıyor. Eğer bir sağlık personeli, bir elektroşok cihazı yoksa ya da müdahale edecek bir kalp masajı yapılmamışsa hasta ölüp gidiyor. O çok büyük bir damar olmasına da gerek yok. Bazen çok küçücük damarlar buna yol açabiliyor. Kalbin uç tarafında, anjiyo yapıyoruz, müdahale dahi etmiyoruz, "İlaç tedavisi yeterli" diyoruz, kaldırıyoruz. Ölümden dönmüş. O yüzden o transfer, ağrı başladıktan sonra hastaneye, masaya gelirken gelen transfer dönemi mutlaka bir profesyonel ekip tarafından yapılmalı. Ve acil şartlarda müdahale edebilmeli; solunum desteği veren, kalp masajı yapan, eğer ölümcül bir ritim bozukluğu olduğu zaman elektroşok veren cihazlarla hasta transfer edilmeli. O yüzden diyoruz ki böyle bir ağrınız olduğu zaman, kalp krizinden şüphelendiğiniz zaman siz imkanlarınızla gitmeye çalışmayın. 112'yi çağırın, 112 sizi götürsün. Çok önemli” dedi.

“Bazen belirti olmayabilir”

Bazen kalp krizlerinde belirtiler olmadığı söyleniyor bu doğru mu? Sorusuna da Pekdemir, 

“Yüzde 10-20 hastada ilk belirti ani ölüm olabilir. Kalp krizi daha önce hiç belirti vermeden ağrı gelir, belirti verir... Yani o şekilde de olabiliyor. Artı özellikle diyabetik ve bazı yaşlı hastalarda, bazen de ağrı eşiği çok yüksek hastalarda sessiz iskemi dediğimiz bir şey vardır. Damar tıkanır, kalp damarları, ama hasta ağrı hissetmez. Ayakta kalp krizi geçirir. Bir gelir ki kalp yetmezliğine gitmiş, ana damarları tıkanmış. Hastaya sorarsın, hasta "Asla ağrım olmadı" der. Şeker hastalarında şunu diyoruz biz; eğer şeker hastalığınız varsa, göğüs ağrınız olmasa dahi daha önce bir kat merdiven çıktığınızda ya da hızlı hızlı yürüdüğünüzde yorulmazken çok kısa eforlarla yorgunluk, nefes darlığı gelmeye başlamışsa bu da anjina pektorisin eşdeğeri diyoruz. Biz bunu da aynen anjina gibi, anjina eşdeğeri diyoruz, kabul ediyoruz, anjina gibi değerlendiriyoruz. Anjiyo kararımızı verirken çok önemlidir bu, buna göre veriyoruz. Şimdi kalp krizi geçirenlerin yüzde 10'unda, 20'sinde çekilen kalp grafisi tamamen normal olabilir. Bir kalp krizi başladıktan sonra kanda bakılan değerlerin yükselmesi 5 saati geçer, 5 saat sonra ortaya çıkar. Siz o enzimlerin yükselmesini bekleyemezsiniz. EKG'nin normal olması da hastanın normal olduğu anlamına gelmez. Burada hastanın hikayesi, hastanın size ağrısının tarifi çok önemlidir. Eğer hasta çok ciddi bir şekilde ağrı tarif ediyorsa, ağrı koroner arter hastalığının yani anjina pektoris ağrısına benziyorsa ya da şeker hastalığı sessiz iskemisi var, anjina eşdeğeri dediğimiz bir durum varsa direkt anjiyo kararı alıyoruz. Hiçbir tahlili beklemeksizin. O derece önemli” diye konuştu.

Şeker hastalığına dikkat çekti

 Pekdemir kalp sağlığını etkileyen şeker hastalığına dikkat çekerek şunları söyledi:

“Şeker hastalığı metabolik bir hastalık. Küçük, orta ve neredeyse büyük damarların hepsini etkileyebilen, tüm damar endotel yapısını bozan, göz damarlarını, böbrek damarlarını, kalp damarlarını, bacak damarlarını, beyne giden damarları, tümünü bozan bir hastalık süreci. Yani damarın iç yüzeyinin, o yapışkan yüzeyinin tamamen bozuyor. Aşırı kireçlenmeler ve aşırı yağ birikimine neden oluyor. Şeker hastalarının ölüm sebebinin yüzde 80'ini kalp dolaşım sistemi hastalıkları nedeniyle oluşuyor. O yüzden biz şeker hastalarını kalp hastası kabul ediyoruz. Koroner arter hastası kabul ediyoruz. Ona göre muamele ediyoruz. Şeker hastalığı bizim için en büyük risk faktörlerinden bir tanesi. İyi korunmalı şeker hastası. Şeker hastasının şeker düzeyi kadar kolesterol düzeyi, şeker hastalığı kadar tansiyonu da mutlaka kontrol altına alınmalı.”

“Kalp krizlerinde artış oldu”

Malatya'da böyle işte son 10-15 yılı yorumladığınızda kalp hastalıklarında ve kalp krizi vakalarında bir azalma mı var, bir artış mı var? Ne dikkatinizi çekiyor? Sorusuna karşılık cevap veren Pekdemir,

“Aşılar konusuna gelecekseniz, bilimsel bir çalışma yok. Literatürde özellikle pandemi döneminde yapılan aşıların, kalp hastalıklarını arttırdığına dair bir veri elimizde yok. Genellikle bunlar magazin haberler. İkincisi, gribal enfeksiyonlar döneminde kalp hastalıkları pik yapar. Kalp yetmezliği ağırlaşır. Damar yapısı tıpkı boğazımız gibi hassaslaşır. Kalp krizlerinde artışta olur. Kalp içi pıhtılaşmasına bir yatkınlıkta gelişir. Ağır kovit hastalarına baktığınız zaman, ağır kovit hastaları ölmemiştir. En çok şeker hastaları ve kalp hastaları etkilenmiştir. Çünkü damar yapısını bozduğu için burada pıhtılaşma oldu. Gribin kendisi zaten kalp krizini arttıran bir şeydir. Aşıda nedir? Yapay grip yapıyorsunuz mutlaka etkisi vardır. Onu kontrollü bir şekilde grip yapıyorsunuz, hastalandırıyorsunuz, vücudun ona direnç göstermesini sağlıyorsunuz. Belli bir noktada tetikliyor olabilir mi? olabilir ama aşı şart. Biz bugün kızamık, çiçek hastalığından çocuk kaybetmiyorsak bunu aşılara borçluyuz. Kalp hastalığına gelince, çok yüksek oranda. 40 yaş üstü ölümlerin yüzde 40-45’i kalp hastalığı zaten. Zamanla bu gençlere de geldi mi? geldi. Bununda sebepleri, böyle hastalardan ziyade beslenme alışkanlığının değişmesi, obezitenin artması bu gibi etkenlerde var. Tek bir yere bağlamamak lazım” dedi. 

“Halk arasında yanlış anlama var”

Bazı kalp hastalıklarının doğuştan geldiğini ifade eden Pekdemir,

“Şöyle bir yanlış anlaşılma oluyor, halı sahada genç bir çocuk top oynarken ölmüş. Genel itibariyle halk arasında, ‘kalp krizi geçirdi öldü’ denir. Aslında birçoğu yapısal kalp hastalığı, doğuştan gelen kalp hastalığı. Doğuştan kalp kapak hastalıkları, bazı ölümcül ritim bozuklukları. Bunlar erkenden tespit edilmemişse efor ve egzersizle bunlar tetikleniyor ve ani ölümlere yol açabiliyor. Bunların hepsi önceden tespit edilebilir. Kalp krizi gençlere kadar indi mi? indi. Bunlar genellikle tip1 diyabeti olan genç hastalar, yada çok ailesel genetik faktörüne yakın, kan ve kolestrol hipeminin ilaçlarla tedavi edilemeyecek kadar yüksek olduğu hastalık gurubunu oluşturur ki bu ekstrem bir durum. Bunlarda var” şeklinde konuştu.

“Çocuk cerrahisi apayrı bir cerrahi”

Bir bebek doğdu ve kalbinde problemi var ve kalbinde sorunlu bir şekilde doğdu bu tespit edildi. İlk müdahale nasıl yapılıyor? Sorusuna da yanıt veren Pekdemir,

“Çocuk kardiyologları, gebelik esnasında da anne rahmindeyken çocuğun ekosunu, ultrasyonunu yapan insanların varlığı. Bu cihazlar çok gelişti. 3 boyutluları dahi çıktı. Çocuğu anne rahmindeyken kalbinin tüm boşluklarını görüntüleyebiliyorsunuz. Hastalıklarını tespit edebiliyorsunuz. Eğer doğumsal bir anamoli varsa, delik varsa veya damarların büyük yer değişimi varsa bunları tespit edip, çocuk doğar doğmaz müdahale edebiliyorsunuz. Kalpteki deliklerin bir kısmı, kalbin alt yüzeyindeyse 12 yaşına kadar kendiliğinden kapanır. Üst kısımda ise deliğin büyüklüğü önemlidir. Çocukta nefes alma, yemek yeme problemlerine yol açıyorsa o deliğin cihazla, cihaz uygun değilse ameliyatla kapatılabiliyor. Çocuk cerrahisi apayrı bir cerrahi. Bunu genellikle İstanbul merkezi olmakla birlikte Ankara’da bazı merkezlerde yapılıyor” dedi.

“Destek olunmalı”

Tedavi süreci maliyetlerinden bahseden Pekdemir,

“Yani devletin, hazinenin, işte maliyenin, artık nereyse, üniversite hastanelerine ekstradan destek gerekiyor. Normal Sosyal Güvenlik Kurumu ödemeleriyle bu sağlık hizmetini vermek çok zor.  Yani işte biraz önce anlattığım bu kapakların her birisi milyon dolarların olduğu sistemler. Mesela ‘IVL’ dediğimiz o ses dalgalarıyla kireçleri açan, benim koroner damarlar içerisinde bir devrim niteliğinde gördüğüm cihazın kendisi piyasada en ucuzu 4-5 bin Euro. Küçük bir balon. Ve bundan Sosyal Güvenlik Kurumu ödemeleri yok. Yani şu anda bu kapakların TAVİ dışındaki kapakların kurum ödemeleri yok. Yani o yönden bizim bu tedavileri hastalara verebilmemiz için devletin iyi destek olması lazım. O da zor. Yani Türkiye'de sağlık dünyada çok pahalı. Bizim alanımız daha pahalı. Bu yönden desteklenmesi gerekiyor. Bir şekilde bu çarkı döndürmek gerekiyor. Eğer siz bu çarkı döndüremezseniz bu yapısal tedavi şeyleri, pahalı tedavileri hastaya uygulayamıyorsunuz. Bugün bu gelişmelerden söz ettik ama bunların arkasında devasa bir AR-GE ve devasa bir para var. Bugün eskiden bir pil vardı. Kalp pilleri şöyle devasa bir şeydi. Hastanın karnına yerleştirirdik. Şimdi çok küçük hale geldi. Cilt altına, hatta belli dahi olmuyor, yerleştiriyorsun. Bunlar MR uyumluları çıktı. Telleri MR uyumlu, MR da çektirebiliyorlar. Ama pahalı. Yani devlet karşılamaya çalışıyor mu, karşılamaya çalışıyor. Kısmen bazılarını karşılıyor, bazılarını karşılayamıyor. Bazen Sosyal Güvenlik Kurumunun ödemesini alıyor, bazılarını alamıyor. Burada saydığım yeni gelişmelerin 3-5 kalemi Sosyal Güvenlik Kurumu ödemesi içerisinde ama yüzde 70-80'i Sosyal Güvenlik Kurumunun ödemesi dışında” diye konuştu.

“Aşırı bilgi kirliliği var”

Sosyal medyada çok sayıda bilgi kirliliği var, ‘Bu ilaç bana iyi geldi’ diyenler oluyor. ‘Bana iyi geldi sende kullan sana da iyi gelir’ diyen insanlar var bu konuda ne söylemek istersiniz? Sorusunu da yanıtlayan Pekdemir şunları söyledi:

“İnanın çok ciddi bilgi kirliliği var. İstismarı hat safhada. Bu konuda vatandaş suçlu mu? Vatandaş suçlu değil. Burada biz de katkıda bulunuyoruz. Şunu bilmek gerekir, bilim çatışmadan doğar. Bugün bilim der ki "Bu", yarın belki başka bir şey söyler. Bizim bazı karanlık alanlarımız var. Mesela gıda konusu. Ne faydalı, ne faydasız. Yapılan sadece birçok çalışma yapılmış, Omega-3 dediğimiz balık yağının 1-2 çalışmasında faydalı olduğuna dair kanıtlar var. Ama onun dışındaki hiçbir gıdanın "Şu kalbin dostudur, bu şudur" denen bir çalışması yok. Bizim bildiğimiz işte eğer bazı meyvelerin işte antioksidan özelliklerinden dolayı faydaları olabilir. Bizim esas şeyimiz şu, kanda kolesterol seviyesini, kanda şeker seviyesini yükselten gıdalardan uzak durmak. Bu hangi tür gıda olursa olsun. Bunlardan uzak durmak. Bunu sağlayabiliyor muyuz? Rijit bir diyetimiz yok. Et de yemeli, tereyağı da yemeli, zeytinyağı da yemeli, meyvesini de yemeli, tüketmesi baklavasından da yemeli yeri geldiğinde ama esas problem ne? Kanda kolesterol seviyesini, kanda şeker seviyesini düzeltecek, obeziteye yol açmayacak şekilde yemesi. Yoksa işte vatandaş keten tohumu yiyormuş, yok efendim bizim bazı hocalarımız çıkıyor, yaşlı hocalarımız, yağlı et yiyin, işte şunu yiyin, bunu yiyin. İnanın bunların hepsi bilimsel verilere dayanmıyor. Bunların hepsi geleneksel bilgiler, iyi olduğuna dair dedikodular, o. Mesela alıç sirkesi. Hiçbir çalışması, bilimsel çalışması doğru düzgün yok. Yani sirkenin kendisi faydalı mı, faydalı. Sirke faydalıysa alıç sirkesi de faydalı. Kalbe de faydalı. Keten tohumu diyor hastaya. Ben diyorum ki hastalarıma "Kardeşim, diyetinizi bozmayın. İlacınızı alın. Modern tıbbın verdiğiyse ilacınızı alın. Keten tohumu mu yiyorsunuz, alıç sirkesi mi içiyorsunuz, başka bir şey mi yapıyorsunuz, onları da yapın. Ama bunu tedavinin yerine koymayın." İstediğimiz o. Yoksa bizim bildiğimiz bir şey var. Rafine edilmiş, fabrikasyona girmiş, fast food yiyecekler hem kanda kolesterol oranını hem şeker oranını hızlı derecede artırıyor, obeziteye yol açıyor. Yağlanmayı artırıyor, metabolizmayı bozuyor. Doğal yiyecek olsun, az olsun bizim için yeterli. Yoksa şu yiyecek iyidir, bu yiyecek kötüdür, o yiyecek iyidir, bu yiyecek kötüdür, bu doğru değil. Metabolizma uzmanları söylüyor, bizim için de sağlıksız diyoruz. Ya öyle de bir süreçten geçtik ki bizim asistanlık dönemimizde insanlara "Yumurta yemeyin" derlerdi, "Siyah et yemeyin" derlerdi. Bugün gördük ki siyah etin de öyle bir etkisi yok, yumurtanın da öyle bir şeyi... Hatta faydası var, şeyi yok. Yerinde hasta yumurta da yemeli, yerinde siyah etini de yemeli, balık etini de yemeli. Yani acayip, hiçbir bilimsel kanıta dayanmayan acayip acayip hastalara diyetler verilirdi. Bundan vazgeçmek gerekiyor. Özellikle şu ekonomik sıkıntıda adam diyor "Beyaz et ye, şunu ye, bunu ye." Bunlar doğru değil. Bulduğunu ye ama az ye, kontrol et. İlaçlarını al. Düzenli yürüyüşü yapalım. Tercihin yağ olmalıysa, imkanı varsa zeytinyağı. Tercihin yağ olmalıysa, imkanı varsa orijinal tereyağı. Evet, kesinlikle. Doğal beslenmek çok önemli. Hazır, işlenmiş gıdalardan uzak durmak çok ama çok önemli, kalp ve damar sağlığı anlamında.”

“İlk dakikalar çok önemli”

Birisi kalp krizi geçirdi, o anda ona yetişebilecek ya da uygulayabilecek bir uzman kişi yok. Çevrendekiler toplanıyor. Bu konu bu anlamda neler yapılmalı, nasıl nelere dikkat edilmeli hastayı kurtarmak amacıyla? Sorusunu da cevaplayan Pekdemir,

Malatya’da altının yeni haftaya başlangıcı belli oldu! 16 Kasım 2026'da 10 bin TL bile yetmiyor
Malatya’da altının yeni haftaya başlangıcı belli oldu! 16 Kasım 2026'da 10 bin TL bile yetmiyor
İçeriği Görüntüle

“Hasta kalp krizi geçiriyorsa ve baygın bir hale gelmişse iki şeyi kontrol etmek lazım: Nabız atıyor mu, atmıyor mu? İyi bir nabız kontrolü yapılmalı. Eğer nabız alamıyorsanız, elinizi koyduğunuzda nabız alamıyorsanız, solunumu da durduysa hemen masaja geçmek gerekiyor. Kalp masajı. Avrupa'da çok toplu yerlerin olduğu yerlere şimdi bu havalimanlarına, bu metro duraklarına, alışveriş merkezlerine elektroşok cihazları koyuyorlar. Hemen orada elektroşok cihazını alıyor, hastaya uyguluyorlar. Şok... Yapabileceğiniz tek o, çok yapabileceğiniz bir şey yok. Yani illa solunum desteği vermenize de gerek yok. Yani iyi bir kalp masajı yaptığın zaman zaten akciğerlere de baskı yapmış oluyorsun, onu soluklandırmış oluyorsun. Yani öyle ağızdan ağza nefes ver şeyinden ziyade bizde kalp masajı çok önemli. Kalp durmuşsa, kalp durmuşsa ona direk kalp masajı yapmak. Yani mümkünse dakikada 60, 50-60 kez olacak şekilde bunu yapmak. Yani bu esnada zayıf bir kişiyse, kırılgansa kaburgası kırılabilir mi? Kırılabilir. Ama bastırarak, bastırarak göğüs kafesini kırmadan hastaya kalp masajı yapmak, dolaşımı sağlamak. Eğer mümkünse o zaman bir nabzını da birisi kontrol ettiği zaman siz masaj yaptığınızda nabız alınıyorsa çok etkili bir masaj yapıyorsunuz demektir. Müdahale süreniz 3 dakika. 5 dakika sonra beyin hasarı başlar. 5-6. dakikadan sonra beyin ölümü gerçekleşir.  Çok önemli. Zaman çok önemli. Siz 10 dakika sonra kalbini döndürseniz dahi beynini döndüremezsiniz. Beyin ölümü olmuştur. Hipoksiyi yemiştir. Beyin çok hassas bir organdır. Dolaşma saniyeler içerisinde bozulmaya başlar. 3 dakikanın içerisinde kalıcı olmadan, 5 dakikanın altında zaman içerisinde toparlayacak kalıcı olmayan sekel ve zaman içerisinde toparlanacak bir süreç olur ama 5 dakikadan sonra geçmiş olsun. Beyin ölümü gerçekleşiyor. Öyle çok hastamız oldu. Masaj yapılmış, dönmüş ama beyin ölmüş.  Belli bir süre yoğun bakımda yaşar. Ondan sonra vefat ederler. Tabii, vücut fonksiyonları durur. Yani 2 ay, 3 ay yaşayanları da gördük. Beyin ölmüş, hiçbir aktivite yok. Ama bu tablodan çok ağır sekellerle dönenler de var. Sonuçta yürüyemiyor, beyin fonksiyonları gitmiş, bilişsel bozukluklar ortaya çıkmış. Etkilendiği, beynin etkilendiği yere bağlı olarak değişiyor. Siz buna yol açmasın diye hemen masaja başlayıp o yüzden diyorum 112 çok önemli. Kalp masajının yapılabildiği, elektroşokun verilebildiği, solunum entübasyonunun hemen yapılabildiği, yapılabildiği bir uzman ekiple gitmek hastaneye bu yüzden çok önemli. Yani vatandaş olarak yapabileceğiniz tek şey odur. Belki nabız alamadınız, solunum alamadınız, hastanız öldü. Bir keskin bir yumruk vurarak göğsüne bir elektroşok gibi başlayarak bir masaj yapabilirsiniz. Öyle çok kurtulan da var. Arkadaşının masaj yapmasıyla. Yani kalp masajı sırasında kalp fonksiyonu tekrar dönebiliyor. Elektroşok verilmeksizin tekrar fonksiyon... O anı atlatan diyor, diyorum ya küçük bir damar tıkanmış. Sadece o anı atlatamamış. Fibrilasyona girmiş, kalp durmuş. Siz bastırıp çalıştırdığınız zaman belli bir süre sonra kendi tekrar otomasyonunu kazanabiliyor” dedi.

Konuşmasını şu sözlerle tamamlayan Pekdemir,

“Şunu söyleyeyim: Kalbinizi koruyun. Sağlıklı kalmak önemli. Mutlaka şikayetlerinizi ertelemeyin, ihmale almayın. Biraz önce konuştuğumuz gibi bir göğüs ağrınız varsa, bir nefes darlığınız yeni başlamışsa, kendinizde bir olumsuzluk hissediyorsanız, ailenizde özellikle bu varsa risk faktörleri taşıyorsanız  mutlaka ihmal etmeyin ve tıbbi destek alın.”

Muhabir: Onay Ozan