Malatya’da son yıllarda değişen bir şey var.
Sadece sokaklar değişmedi. Binalar değişmedi. Mahalleler değişmedi. İnsanların birbirine bakışı da değişti.
Eskiden küçük bir tartışmanın ardından söylenip geçilen sözler, bugün çok daha kolay büyüyor. Trafikte bir korna, sırada yaşanan bir tartışma, sosyal medyada yazılan tek bir cümle, komşunun yaptığı bir hareket…
Öfke daha hızlı yükseliyor.
Tahammül eşiğimiz düşüyor.
Birbirimize karşı daha sert, daha sabırsız ve daha kırıcı hale geliyoruz.
Peki neden?
Belki de cevabı hâlâ 6 Şubat sabahında aramamız gerekiyor.
Çünkü 6 Şubat 2023 yalnızca binaları yıkmadı.
İnsanların güven duygusunu da yıktı.
“Yarın ne olacak?” sorusunu hayatımızın kalıcı bir parçası haline getirdi.
Bir evin duvarı yeniden yapılabilir. Bir cadde yeniden inşa edilebilir. Bir bina yeniden yükselebilir.
Ama insanın içindeki güveni yeniden inşa etmek çok daha zor.
Üstelik Malatya’da depremden sonra yaşanan süreç, travmanın yalnızca o günle sınırlı olmadığını gösterdi. Artçı sarsıntılar, kayıplar, ekonomik sorunlar, barınma mücadelesi, yer değiştirmeler ve belirsizlikler travmanın uzamasına neden oldu. Malatya üzerine yapılan araştırmalar da deprem sonrasında korku, kaygı ve travma belirtilerinin ciddi boyutlara ulaşabildiğine işaret ediyor.
Daha çarpıcı olan ise şu:
2026 yılında yayımlanan bir araştırmada Malatya’daki 801 depremzedenin yüzde 48,6’sında travma sonrası incinme ve yoğun küskünlük belirtileri görüldü. Araştırma, umutsuzluğun bu tabloyla yakından ilişkili olduğunu ortaya koydu.
Yani bugün sokakta gördüğümüz her öfkenin arkasında yalnızca “sinirli bir insan” olmayabilir.
Belki de yıllardır iyileşmeyen bir yara vardır.
Biz depremden sonra insanlara ev verdik.
Konteyner verdik.
Yardım kolileri dağıttık.
Maddi destek sağladık.
Ama bir şeyi yeterince konuşmadık:
İnsanların ruhunu nasıl yeniden ayağa kaldıracağız?
Çünkü toplumların da rehabilitasyona ihtiyacı vardır.
Bir insan enkazdan çıkarıldığında hayatı kurtulmuş olabilir.
Ama enkazın içinden çıkamayan duyguları varsa, o insan aslında hâlâ depremi yaşamaya devam ediyor olabilir.
Korku…
Kaygı…
Güvensizlik…
Kızgınlık…
Haksızlığa uğrama hissi…
Ve en tehlikelisi:
Umutsuzluk.
Umutsuzluk büyüdükçe insanın dünyayla kurduğu ilişki değişiyor.
Tahammül azalıyor.
Güven azalıyor.
Empati azalıyor.
Öfke ise çoğalıyor.
Bir süre sonra insan kendi yaşadığı acının ağırlığını başkasının üzerine boşaltmaya başlıyor.
Trafikte birbirimize bağırıyoruz.
Sosyal medyada birbirimizi linç ediyoruz.
Birbirimizin acısını küçümsüyoruz.
“Ben daha çok çektim” yarışına giriyoruz.
Herkes kendi yarasını anlatıyor ama kimse karşısındakinin yarasını dinlemiyor.
İşte asıl tehlike burada başlıyor.
Çünkü travma tedavi edilmediğinde yalnızca bireyin içinde kalmıyor.
Topluma bulaşıyor.
Malatya'nın bugün ihtiyacı olan şey yalnızca yeni binalar değil.
Yeni bir toplumsal ruh.
Çünkü sağlam binaların içinde huzursuz insanların yaşadığı bir şehir, gerçekten iyileşmiş sayılmaz.
Deprem sonrası yeniden yapılanmayı sadece beton, asfalt, konut ve altyapı üzerinden konuşmak büyük bir eksiklik.
Bir şehrin yeniden inşası, insanın yeniden inşasını da kapsamalı.
Psikolojik destek geçici bir kampanya olmamalı.
Mahalle ölçeğinde sosyal destek mekanizmaları kurulmalı.
Çocukların, gençlerin, yaşlıların ve depremi doğrudan yaşamış insanların yıllar sonra bile destek alabileceği sistemler oluşturulmalı.
Çünkü travmanın takvimi yoktur.
Takvim 6 Şubat'ın yıldönümünü gösterdiğinde başlayıp ertesi gün bitmez.
Bazı insanlar için travma üç yıl sonra bile devam eder.
Bazıları için beş yıl sonra ortaya çıkar.
Bazıları ise yıllarca güçlü görünür, sonra küçücük bir olayla bütün öfkesini dışarıya taşır.
Ama burada başka bir soruyu da sormamız gerekiyor:
Biz birbirimizi iyileştirmeyi ne zaman bıraktık?
Belki de Malatya'nın en büyük kaybı yalnızca yıkılan binalar değildir.
Birbirimize karşı kaybettiğimiz sabırdır.
Komşuluk kültürümüzdür.
Hoşgörümüzdür.
“Bir dakika, acaba bu insan neden böyle davranıyor?” diyebilme yeteneğimizdir.
Artık çoğu zaman davranışın arkasındaki nedeni değil, davranışın kendisini yargılıyoruz.
Öfkeli olana “agresif” diyoruz.
Sessiz olana “soğuk” diyoruz.
Tepki gösterene “problemli” diyoruz.
Oysa belki de karşımızdaki insan sadece yorulmuştur.
Belki üç yıldır düzgün uyumuyordur.
Belki kaybettiği bir yakınının acısını hâlâ taşıyordur.
Belki evini kaybetmiştir.
Belki hayatındaki düzeni kaybetmiştir.
Belki de en önemlisi, geleceğe dair inancını kaybetmiştir.
Bu nedenle bugün Malatya'da öfkeye sadece öfke olarak bakmamak gerekiyor.
Öfkenin arkasındaki yarayı görmek gerekiyor.
Fakat burada çok önemli bir sınır da var.
Deprem yaşamış olmak kimseye başkasını kırma, tehdit etme, şiddet uygulama veya toplumsal kuralları yok sayma hakkı vermez.
Travmayı anlamak, yanlış davranışı meşrulaştırmak değildir.
Tam tersine.
Toplumun rehabilitasyonu tam da burada başlar.
İnsanı anlamak ama sınırı korumak.
Acıyı görmek ama şiddete izin vermemek.
Öfkeyi dinlemek ama öfkenin yönetmesine izin vermemek.
Bunu başaramazsak şehir yeniden kurulurken toplum daha da parçalanabilir.
Malatya'nın artık yalnızca “depremden kurtulmuş bir şehir” olmaya ihtiyacı yok.
Malatya'nın “depremden iyileşmiş bir şehir” olmaya ihtiyacı var.
İkisi aynı şey değil.
Binaların yapılması yeniden yapılanmadır.
İnsanların birbirine yeniden güvenebilmesi ise iyileşmedir.
Bugün sokakta yükselen her ses, her tartışma, her öfke patlaması bize aslında aynı soruyu soruyor:
Biz bu toplumu gerçekten rehabilite edebildik mi?
Yoksa sadece enkazı kaldırıp insanların içindeki enkazı kendi haline mi bıraktık?
Belki de artık yeni bir seferberliğe ihtiyacımız var.
Bu kez kepçelerle değil…
Psikologlarla, sosyal hizmet uzmanlarıyla, eğitimcilerle, ailelerle, mahallelerle ve en önemlisi birbirimizi yeniden dinleyerek.
Çünkü 6 Şubat'ta yıkılan her şey beton değildi.
Ve bazı enkazlar hâlâ kaldırılmayı bekliyor.
Malatya'nın en büyük yeniden inşası belki de tam olarak burada başlayacak: İnsanların birbirine yeniden insan gibi bakabildiği gün.