Bir zamanlar Malatya'da komşuluk, aynı apartmanda ya da aynı sokakta oturmaktan çok daha fazlasıydı. Kapılar birbirine açıktı, sofralar paylaşılırdı, bir evde pişen yemek diğer komşunun da nasibine düşerdi. Çocuklar aynı sokakta büyür, büyükler birbirinin hatırını sorar, zor günlerde ilk koşan yine komşular olurdu.
Bugün ise değişen şehir hayatıyla birlikte o eski komşuluk ilişkilerinin de giderek uzaklaştığı hissediliyor. Aynı apartmanda yıllardır yaşayan insanların birbirini tanımadığı, yan yana oturan komşuların karşılaşınca selamlaşmakla yetindiği bir dönemden geçiyoruz.
Peki, Malatya'nın o meşhur komşuluk kültürüne ne oldu?
Deprem yalnızca evleri değil, komşulukları da değiştirdi
6 Şubat depremleri Malatya'nın hafızasında derin izler bıraktı. Yıkılan evler, dağılan mahalleler ve başka şehirlere taşınmak zorunda kalan aileler, sosyal yaşamı da önemli ölçüde değiştirdi.
Yıllarca aynı sokakta yaşayan insanlar farklı mahallelere, farklı ilçelere, hatta farklı şehirlere savruldu. Birbirinin kapısını çalmaya alışmış komşuların arasına kilometreler girdi.
Yeni konutlar yükseldi, yeni yaşam alanları oluştu. Ancak bir mahalleyi mahalle yapan yalnızca binalar değildi. O sokaklarda yıllarca biriken hatıralar, kurulan dostluklar ve gelişen komşuluk ilişkileri de vardı.
Yeni bir eve taşınmak mümkün ama yıllar içinde oluşan komşuluk bağlarını yeniden kurmak o kadar kolay değil.
Aynı binada oturuyoruz ama birbirimizi tanımıyoruz
Günümüzde apartman hayatı giderek daha bireysel bir yapıya dönüşüyor. İnsanlar işten eve, evden işe koşuştururken komşusuna ayıracak zaman bulamıyor. Asansörde karşılaşılan bir kişiyle göz göze gelmek bile bazen kısa bir baş selamıyla sınırlı kalıyor.
Oysa eskiden Malatya'da komşunun kapısını çalmak için özel bir sebep aranmazdı. Bir tabak yemek götürmek, şekeri biten komşuya şeker vermek, hasta olanın hâlini sormak günlük hayatın doğal bir parçasıydı.
Şimdi ise bazı insanlar yan dairede kimin yaşadığını dahi bilmiyor.
Elbette değişen yaşam koşulları, yoğun çalışma temposu ve bireysel alan ihtiyacı bu dönüşümde etkili. Ancak insanın sosyal bir varlık olduğu gerçeği değişmiyor. Bir selamın, bir tebessümün, içtenlikle sorulan "Nasılsın?" sorusunun yerini hiçbir teknolojik iletişim aracı tam anlamıyla dolduramıyor.
Malatya'nın en büyük değerlerinden biri dayanışmaydı
Malatya insanının hafızasında komşuluk, özellikle zor zamanlarda kendini gösteren bir dayanışma kültürüyle özdeşleşmiştir.
Bir cenazede, bir hastalıkta, bir düğünde ya da ihtiyaç anında komşuların birbirine destek olması, bu şehrin toplumsal dokusunun önemli bir parçasıydı.
Deprem sonrasında da dayanışmanın ne kadar kıymetli olduğu bir kez daha görüldü. İnsanlar birbirine el uzattı, imkânlarını paylaştı, tanımadığı kişilerin yardımına koştu.
Demek ki komşuluk kültürü tamamen kaybolmuş değil. Bazen zor zamanlarda yeniden ortaya çıkmayı bekliyor.
Ancak dayanışmanın yalnızca felaketlerde hatırlanan bir değer olmaması gerekiyor. Güzel günlerde de kötü günlerde de birbirimizin yanında olabilmeliyiz.
Eski Malatya'nın ruhunu yeniden yaşatabilir miyiz?
Bugün Malatya yeniden kuruluyor. Yeni binalar, yeni sokaklar ve yeni yaşam alanları ortaya çıkıyor. Fakat bu yeni şehirde eski mahalle kültürünü yaşatmak da en az fiziki dönüşüm kadar önemli.
Komşuluk ilişkilerinin güçlenmesi için büyük projelere gerek yok. Bazen bir kapıyı çalmak, bir tabak yemek paylaşmak, yaşlı bir komşunun alışverişine yardımcı olmak ya da apartmanda karşılaşılan birine içtenlikle selam vermek yeterli.
Çocuklarımıza komşuluğun ne anlama geldiğini anlatmak, onları paylaşmaya ve dayanışmaya teşvik etmek de bu kültürün gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlayabilir.
Çünkü komşuluk yalnızca yetişkinlerin kurduğu bir ilişki değil, çocukların da yaşayarak öğrendiği bir toplumsal değerdir.
Son söz: Birbirimize yeniden komşu olalım
Belki de Malatya'nın bugün en çok ihtiyaç duyduğu şeylerden biri, kaybettiği sosyal bağlarını yeniden güçlendirmek.
Yıkılan binalar yeniden yapılabilir, yollar yenilenebilir, çarşılar yeniden hareketlenebilir. Ancak insanların birbirine duyduğu güveni ve aidiyet duygusunu yeniden oluşturmak zaman ve emek ister.
Eskiden bir evde yemek piştiğinde kokusu bütün sokağa yayılırdı. Şimdi belki kapılar daha sıkı kapalı, insanlar daha mesafeli. Ama o eski sıcaklığı yeniden yakalamak hâlâ mümkün.
Bir düşünün…
Yan dairenizde yaşayan kişinin adını biliyor musunuz? Apartmanınızda yaşlı ya da yardıma ihtiyaç duyan bir komşunuz var mı? En son ne zaman bir komşunuzun kapısını yalnızca hâlini hatırını sormak için çaldınız?
Belki de yeniden başlamamız gereken yer tam olarak burası.
Çünkü bir şehri yuva yapan dört duvar değil, o duvarların arasında kurulan insan ilişkileridir. Malatya'nın eski komşuluk kültürünü yaşatmak da hepimizin elinde.