Falih Rıfkı anlatıyor:
“Ben Atatürk’ü tanıdığımda kırklarındaydı: Canlı, çevik ve dayanıklıydı. Aralıksız okumak, yazmak ya da gecelemek yahut açık hava çalışmalarında rakipsiz olduğunu, arkadaşlarından dinledim, kendim de gördüm.
Büyük nutkunu ellisinde yazmıştır. Ayakta dolaşarak dikte eder, vesikaları yüzlercesi arasından birer birer ayırır; saatlerce yazmaktan yorgun düşen yardımcısına izin verir; bir banyo aldıktan sonra akşam sofrasına iner, davet ettiği arkadaşlarına -ki daima aralarındaydım- yazdıklarını okutur, tartışma açardı.
“Merak sardığı bir kitabı, koskoca bir cilt de olsa, bitirmeden uyumadığı çok görülmüştür.
Ertesi akşam bize, son okuduğu kitapta altı çizilmiş fıkraları gösterirdi.
Kitap bildiğimiz bir eserse, bu çizgilerden anlardık ki Atatürk, en can alıcı yerleri işaretlemiş. Dikkati de her zaman bu kadar yerindeydi.
“Hafızasının kuvvetine hep hayrandık. Sabaha kadar kaldığımız sofralarda, hepimizin unuttuklarını o hatırlardı. İçki, hafızasını hiç bulandırmazdı. Hiç unutkanlığı yoktu.
“Bir defa eski köşkte, bir münakaşa üzerine kriz geçirdiğini duyduğumuzda telaşlanmıştık.
Meşhur Alman Profesörün Ankara’ya çağrıldığı tarihteydi. (...) Doktor Refik Saydam, Atatürk’e sıkı bir perhiz vermesi için Alman Profesörü tembihlemiş. Atatürk, Profesörün telkin altında rapor verdiğini öğrendikten sonra perhizi büsbütün bıraktı.
“Kalbi kuvvetli idi.
Damarları tabii idi. Zavallı kahraman, kahpe bir hastalığın günün birinde kendisini ciğerinden vuracağını hatırına getirmemiştir.
“Biz onda umumi bir düşmeyi çok evvel fark ettik. Önce hafızası, sonra sinirleri bozuldu.
En büyük hassası olan ‘hafıza’ ve ‘tahammül’den eser kalmamaya yüz tuttu. Nihayet maddi takatten düştü!
“Her akşam sofraya oturmazdan evvel bir müddet bilardo oynardı. İnönü de, o da pek iyi oyuncu idiler.
Bu, Devlet Reisi oluncaya kadar sürdürdüğü açık hava askerliği hayatından sonra, az da olsa, idman ihtiyacını karşılıyordu.
“Son zamanlarda yukarıdan solgun, durgun, neşesiz iner, ıstakayı alır, bir iki vuruştan sonra yorularak, ‘Sofraya gidelim’ derdi.
“Yalnız içki biraz uyandırabiliyordu. Uyandığında da tahammülsüz ve sinirliydi. Hepimiz pek ihtiyatlı davranıyorduk.
“Son derece edepli ve dikkatliyken bacaklarını ve ayaklarını kaşıyor, ‘Bu evde pek küçük böcekler var’ diye şikâyet ediyordu. Ara sıra burun kanamaları oluyordu...
Bunların hepsinin sebebi amansız karaciğer hastalığı olduğu, ne yazık ki en sonra ve pek geç anlaşılmıştır.
“Bir akşam ve artık eski yaşayışına veda etmek zorunda kaldığı vakit yine sofrasını kurdurmuştu.
Bu son sofrada ben bulundum. ‘Çocuklar siz içiniz, konuşuruz’ diyordu.
“Bu sofra o geceden sonra bir daha kurulmadı. Atatürk yalnız eski yaşayışından değil, fanilik ömründen ayrılma günlerindeydi.”
(Dünya, 12/11/1953)