Sait Faik’in, İstanbul Erkek Lisesi’nde okuduğu sırada Bursa Lisesi’ne sürgün edilişinin içyüzünü daha önce yazmıştım.

Geçenlerde, Gönül Elbeyli arkadaşımın sayfasında rastladım. Meğer onunla birlikte sürgüne gönderilen öğrenciler arasında Türkiye’nin başka ünlüleri de varmış...
Evet, takvimler 1925 yılını gösterirken Sait Faik İstanbul Erkek Lisesi’nde okuyordu.

Sınıfında, Sait Faik’ten daha haylaz çocuklar da okuyordu. Bu haylaz takım, bir gün Arapça Hocası Salih Bey’in sandalyesine bir iğne yerleştirdi. Hesaplarınca Hoca iğne üzerine oturacak, kendileri de bundan eğlence çıkaracaklardı.

Ancak, olay umdukları gibi gelişmedi: Salih Bey sandalyesine oturmak üzere cübbesinin eteğini toplarken, iğne eline değdi. Durumu anlamakta geçikmedi. Defteri imzaladı ve sınıfa döndü:

“Ben bu muameleye layık değilim. Sizlere teessüf ederim!” dedi ve çıkıp gitti.

Salih Bey durumu Okul Müdürüne aktardı. Müdür olaya el koydu. Failleri araştırdı. Herkes, iğneyi koyanı görmediğini söylüyordu. Sorguya çekilenler arasında Sait Faik de vardı. O biliyordu kimlerin koyduğunu; ama “gammazcı” durumuna düşmemek için kimseyi ele vermedi.
Failleri ele vermeyen sınıf topluca cezalandırıldı: Bütün sınıf Bursa Lisesi’ne sürgün edildi.

Sait Faik sürgün olarak gittiği Bursa Lisesi’nden dünya çapında bir hikâyeci olarak dönecekti. Usta, ilk hikâyesi olan “İpekli Mendil”i burada kaleme almıştı.
Pekiyi, öteki sürgün öğrenciler arasında kimler vardı, diyeceksiniz? Sıkı durun:

697 Rahmi Efendi: Ünlü hekim, politikacı, şair ve akıl hastalıkları uzmanı Dr. Rahmi Duman.

748 Saffet Efendi: Ünlü hukukçu Saffet Nezihi Bölükbaşı.

725 Feridun Efendi: Ünlü gazeteci yazar Hikmet Feridun Es.

Sabri Efendi: Türk politika ve diplomasi hayatının unutulmaz adlarından, eski Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil.

Sıtkı Efendi: Demokrat Parti döneminin ünlü bakanlarından Sıtkı Yırcalı.

Olayı aktaran Hikmet Feridun ES, bu konuda sözlerine şunu da ekleyecekti: “Biz 43 iğneciydik. Fakat sonradan o kadar çok kişi iğneci sınıftan olduğunu iftiharla iddia etti ki, hayret etmemek mümkün değil …”

ÇALIKUŞU ROMANI NASIL ORTAYA ÇIKTI?

Aslında o yazar olmayı değil, üniversite hocası olmayı aklına koymuştu. Ama rastlantılar onun yolunu yazarlığa çıkardı. Edebiyatla ilgisi, çocuk yaşlarda, babasının kütüphanesindeki kitaplarla başlamıştı. Üniversitede edebiyat öğrenimi gördü, edebiyat öğretmeni oldu.

1917 yılında bir uzun hikâye denemesi olmuştu ama, bu türde bir iddiası yoktu. Bir gün bir tiyatro oyunu izledikten sonra, oyunun yazarına görüşlerini söylemiş, o da bu söylediklerini yazmasını önermişti. Yazdı ve ilgiyle karşılandı. Böylece uzun süre tiyatro eleştiriyle adını duyurdu.

Tiyatro eleştirmenliği yaparken kendi de oyun yazarlığına soyundu. Oyunları da ilgiyle karşılandı. Bu arada üniversite hocalığı hayalini çoktan rafa kaldırmıştı.
Bir gün, “İstanbul Kızı” adında bir oyun yazmış, Darülbedayi’nin edebi kuruluna vermişti. Piyes, bir köy okulu dekorunda canlandırılmıştı. Darülbedayi edebi kurulu buna karşı çıktı. Lüks salonlar dururken köy okulu sıralarından dekor oluşturmak dönemin anlayışına uygun düşmüyordu. Kurulun üyeleri kendisinin arkadaşlarıydı; ama, “Kusura bakma!” dediler.

Reşat Nuri, piyesini geri çekti; bunu bir roman biçiminde yeniden yazdı. Romanın adını da Çalıkuşu koydu.